Ийэ дойду историятыгар үйэ саас тухары хаалыаҕа

14:38
01 августа 2018
Шахтер бөһүөлэгэ төрүттэммитэ 90 сылыгар, Николай Лугинов төрөөбүтэ 70 сааһыгар ананар

Айар дьоҕурдаах ааҕааччыбыт Светлана Самсонова - Сиибиктэ санаатын кытта билсэргитигэр ыҥырабыт.

Мукучу модельнай библиотеката

 

 

Платон Ойуунускай аатынан литература музейын салайааччыта, СР искусстволарын үтүөлээх деятелэ, норуодунай суруйааччы, биир дойдулаахпыт Николай Алексеевич Лугинов "Таас Тумус" айымньытын ааҕаммын, ɵрдɵɵҥүнү ахтан-санаан кэллим.

Самаан сайын, от ыйа. Бүлүүтээҕи училищены үɵрэнэн бүтэрэммин, эдэркээн кыыс Кэбээйи улууhугар үлэҕэ ананан кэлбитим. Сангаар бɵhүɵлэгэ оччолорго этээстээх таас дьиэтэ-уота килэйэн-халайан, асфальт суола килэрийэн атын сиртэн кэлбит киhиэхэ дьикти кэрэ этэ. Өйбɵр сайдыылаах да дойдуга үктэнним дии санаабытым. Онуоха холоотоххо, мин ырыаҕа ылланар күɵх Ньурбам килбик кыыс кэриэтэ баара-суоҕа биллибэтэ. Оттон Сангаар таас чоҕу хостуур киин сир, шахтердар олорор, үлэлиир кɵмүс ньээкэ уйалара этэ. Ол иhин да буолуо маҕаhыыннара баайа-талыма, гостиницаҕа кэлэр-барар дьон элбэҕэ, транспорт үгүhэ харахпар хатанан хаалбыт. Бастаан кэлэн бараммын, атыҥырыы кɵрбүтүм диэн чох куоппаhын иҥэриммит хара сирэ, күɵмэйи аhытар хойуу салгына.

Кэлин "Мукучу" совхозка комсомолга үлэлии сылдьаммын, кыhын Сангаарга командировкаҕа киирэрим. Онно Сангаар хаара хап-хара буолара, чох сыстаҥныы сылдьара. Киhи манна маҥан унтууну, үрүҥ таҥаhы кэтэн абыраммат этэ, тутатына киртийэрэ. Дьэ, ситинник усулуобуйаҕа олорбуттара хоодуот дьон, шахтердар дьиэ кэргэттэрэ! Кинилэр таас чоххо үɵрэммит буоланнар кыhаллыбаттара, кыраҕа кыҥкыйдаабаттара. Шахта хайа тэллэҕэр ньир-бааччы үлэлии турара. Кырдьыга, айылҕаттан алгыстаах, сиртэн силистээх, тоҥтон толлубат туруу үлэhит дьон шахтер идэтин талан дойдубут сайдарыгар кɵмүс кылааты киллэрсэр буоллахтара.

Николай Лугинов "Таас Тумус" айымньыта  -- киhи, киhитийии туhунан сэhэн. Манна ааптар олох ис дьиҥин дириҥник хорутан суруйар. Дьол уонна сор, дьылҕа хаан ыйааҕа, таптал, ɵлүү уонна ɵрүhүллүү, олох иhин охсуhуу -- барыта баар. Айымньы ааҕааччыны улахан толкуйга түhэрэр, аҕалыы амарахтык олох муудараhыгар такайар сүҥкэн суолталаах.

Сэhэҥҥэ шахтер кэргэнин ыар дьылҕата хайа да бэйэлээҕи долгутар, харааhыннарар. Өксүү отуттан тахса сыл устата таптыыр доҕорун Сашатын сүтэрбит ыар аhыытын дьарамай санныгар сүгэн кэлэр. Сангаарга эргэ шахта аттынан хайаҕа быhа тахсар суолунан үɵhэ кылабыыhаҕа тиийэн, тɵhɵлɵɵх хараҕын уутун тохпутай? Ааптар суруйар: "Манна саамай кɵстүүлээх сиргэ туруоруллубут улахан кɵhɵҥɵ мрамор таас аттыгар кэлэн быар куустан турбахтаата. Таас килэбэчигэс сирэйигэр алдьархайга түбэhэн ɵлбүт 12 шахтер аата кɵмүhүнэн суруллубутун мунчаарбыт харахтарынан одуулаhа турда... Сэттис киhинэн Чижов Александр Иванович (1922-1947) -- Өксүү кэргэнин аата суруллубут." Сэhэҥҥэ кэпсэнэринэн, Александр Чижов забойщик идэлээх. Сангаар шахтатыгар идэтинэн дуоhуйан туран икки сыл үлэлиир. Саша аҕата сэрии иннинэ шахтаҕа үлэлии сылдьан оhолго түбэhэн ɵлбүтүн истэн Өксүү дьиксинэр, кэргэнин харыhыйа саныыр. Оттон эдэр киhи оhол тахсыа диэн чаҕыйбат, уhуну-ырааҕы толкуйдуур киэҥ кɵҕүстээх. Өксүүлээх Саша дьоллоох олохторо уhаабат, алдьархай ааҥнаан эдэр шахтер хомолтолоохтук эмискэ суох буолар.  Шахта сиҥнэн түhэн уон икки эр бэрдин хам баттыыр, хойгуонан хаhан тиийиэхтэригэр диэри үрүҥ тыыннара быстар. Суруйааччы маннык ойуулуур: "Эмискэ кэтэҕин аhыттан тилэҕэр тиийэ тыбыс-тымныы "дьар" гына түспүтэ: сир түгэҕиттэн үɵhээҥи аймалҕаны баhыйар ынырык ынчыгы кытта бэйэтин аатын истибитэ... Суох, арааhа, кулгааҕынан буолбатах, инчэҕэй тымныы тааска умса түhэн сытан туох баар этинэн-хаанынан бүтүннүүтүнэн билбитэ, кини күндү киhитэ кини аатын ааттыыра: -- Ак-сю-у-у.. Ак-сю-у-у...  Өксүү сорго түбэспит дьүɵгэлэрин курдук, тааhы тыҥыраҕынан хайыта тыыта сатаан иhэн, ханна да барбытын билбэккэ хаалбыта." Айымньыны аахпыт эрэ киhи куйахата күүрэр, абарар-сатарар, уйулҕата хамсыыр үлүгэрэ! Сир анныттан чугас дьоннорун ыҥырар саҥаларын истэ туран, тыыннаахтыы дьэбир тааска хам баттатан таптыыр кэргэннэрин, аҕаларын сүтэрии тустаахха сүүс тɵгүл ыарахан! Харах уута халаан уутунуу халыйар, сүрэх-быар нүɵлүйэ ыалдьар...

"Онно тɵhɵлɵɵх элэ-была тыл этиллэн,  тɵhɵлɵɵх харах уута тохтубутун, тааhын быыhыгар иҥэринэн илдьэ хаалбыт буоллаҕына, Сангаар хайата билэн турдаҕа. Оттон түhэр самыыры-хаары кытта халтарытан кэбиспит буоллаҕына, ону мууhугар олордон, уутугар суурайан илдьэ барбыт Элиэнэ эбэ ɵйдүү сыттаҕа..." - диэн суруйааччы айылҕа эмиэ икки атахтаах курдук истэр кулгаахтааҕын, кɵрɵр харахтааҕын, уйан дууhалааҕын бэлиэтиир, бу тахсыбыт иэдээн дьон-сэргэ кутун-сүрүн аймаабытын кɵрдɵрɵр.

Билигин Сангаарга хайаҕа үлэ-хамнас күɵстүү оргуйбат, транспорт тигинии тыаhаабат. Урукку шахта сирэ иччитэхсийэн, соҕотох сорсуйан, тулаайах оҕолуу, уку-суку буолан, умса кɵрɵн тураахтыыр. Оччотооҕу ыhыллыы-тоҕуллуу кэмигэр, шахта сабыллыаҕыттан ыла, чох хостооhуна тохтотуллан үлэлии кэлбит дьон үксүлэрэ соҕуруу тɵрɵɵбүт тɵрүт сирдэригэр тɵннүбүттэрэ. Арай биир эмэ ыал-кɵс киhи кɵмүс ньээкэ уйа оҥостон, дьиэ-уот туттан олохсуйа хаалла ини. Баҕар, шахтаҕа үлэлии сылдьан суорума суолламмыт аҕаларын уҥуоҕун, Өксүү курдук кɵрɵɵрү-харайаары, дойду оҥостубут сирдэриттэн тэйбэттэрэ буолуо, ким билиэ баарай?

Николай Лугинов "Таас Тумус" айымньытыгар билигин даҕаны киhи аймахха ситэри быhаарылла илик сытыы  проблеманы кɵтɵҕɵр. Мин санаабар, шахтер үлэтэ тулхадыйбат тулууру эрэйэр, уйаны-хатаны уhаарар, хайа да түгэҥҥэ санааны түhэрбэт, тирээн турар күчүмэҕэйдэри туоруурга бигэ эрэллээх, тус бэйэҕэ кытаанах, эппиэтинэстээх буолары ирдиир идэлэртэн биирдэстэрэ. Кинилэр олохторо дьылҕа хаан илиитигэр баар. Шахтер сир анныгар үлэлиир, онно туhунан эйгэ, күн кɵрбɵт дойдутун тыынар салгына, сыта-сымара уратылааҕа чахчы. Дьэ, ол иhин биhиги хас биирдиибит сүүрбэ биирис үйэҕэ олорон, сайынныбыт диэн түɵспүтүн тоҥсуммаккабыт, сэдэх профессиялаах үлэhит дьон туhугар кыhалларбыт буоллар... Кистэл буолбатах, билигин даҕаны шахталар сиҥнэллэр, алдьаныы-кээhэнии, саахал тахсар. Кырдьыга, бүгүн тыыннаах, сарсын суох буолуохтарын сɵп эбээт! Шахтер киhи, таас чоҕу хостоон бар дьонугар туhалаары, сырдык тыынын толук уурар. Хайа хаспаҕар хаарыан уолаттарбыт хаайтараллар -- дьулаан кɵстүү, тыйыс ыйаах! Бу эйэлээх кэмҥэ сир анныгар тыыннаахтыы кɵмүллэр саныахха амырыын... Алдьархай хаhан да ааҥнаабатын туhугар аныгы технологиянан хааччынан, барытын толкуйдаан, ырыҥалаан кɵрɵн, сɵпкɵ дьаhанан үлэни-хамнаhы тэрийиэҕиҥ диэн салайар тутаах дьоҥҥо туhаайан этэбин. Үтүɵкэн эр хоhуун дьоммутун, шахтердары от-мас иччилэрэ араҥаччылыы сырыттыннар диэн, Үрдүк айыылартан үҥэн-сүктэн туран, арыылаах алаадьынан маанылаан, кырылыы кыынньар кымыhынан айах тутан кɵрдɵhɵбүн. Үрүҥ күн сырдыга, олох олоруу туохтааҕар да күндү эбээт!

Шахтер, эн бэйэни харыстаммат дьүккүɵрдээх үлэҥ сыаналанан, килбиэннээх аатыҥ улахан буукубанан суруллан Ийэ дойду историятыгар үйэ саас тухары хаалыаҕа. Эн хостообут таас чоҕуҥ дьоҥҥун-сэргэҕин сылааhынан угуттуу, итиитинэн ириэрэ туруоҕа! Махтал буоллун, сэмэй үлэhит киhиэхэ!

 

Кэбээйи улууhа, Мукучу

2018 сыл, ыам ыйа