Олоххо дьулуур - ситиһии төрдө

11:31
27 июля 2018
Россия хамаандата волейболга олорон эрэ оонньуурга аан дойду чемпиона буолла. Финалга АХШ хамаандатын кыайда. Россия хамаандатын састаабыгар саха кыыһа баар. Кини кимий? Алена Дмитриева Сунтаартан төрүттээх, төрөөбүт-үөскээбит түөлбэтэ кэрэ айылҕалаах Кэмпэндээйи сирэ. Биир дойдулаахпыттан онлайн-интервью ыллым.

Алена, бү бөдөҥ ситиһиигинэн эҕэрдэлиибин, сэһэргэһиибитин саҕалыахха эрэ. Ааҕааччыларбытыгар дьоҥҥун-сэргэҕин билиһиннэр эрэ.

Ийэм Дмитриева Людмила Ивановна, аҕам Егоров Андрей Иванович. Бииргэ төрөөбүттэр биэспит. Эһээм Федоров Иван Степанович - Сахыыр Уйбаан, эбээм Сымытова Елизавета Алексеевна.

Эн бу спорт эйгэтигэр хайдах сыстыбыккыный?

Оҕо сылдьан сиэркилэҕэ көрүнэн туран спортивнай фигуралаахпын, онон спортсмен буоларым буолуо дии саныыр этим. Кэмпэндээйигэ 7-с кылааһы үөрэнэн баран Сунтаарга көһөн киирбиппит. 10-с кылааска үөрэнэ сылдьан саҥа волейболу үөрэтэн истэхтэринэ ыалдьан хаалбытым. 2013 сыллаахха олорон эрэ оонньуур волейболга аан бастаан холоммутум. Сунтаар хамаандатыгар киирэн инбэлииттэр спартакиадаларыгар кыттан бастаабыппыт, онтон 2015 сыллаахха Россия сүүмэрдэммит хамаандатын старшай тренерэ Овсянников Александр Николаевич  инбэлииттэр спартакиадаларыгар кэлэ сылдьан, таба көрөн сборга ыҥырбыта. Баран боруобаланан көрөн бараммын сөбүлээбитим, интэриэһиргээбитим. Онтон ыла бу сылдьабын.

Сүрүн болҕомто туохха уурулларый? Илии үлэтигэр дуо?

Биһиэнэ олорон эрэ, ол иһин уустук соҕус. Туох баар былчыҥнары тэннэ эрчийэ сатыыбыт. Нэдиэлэҕэ үстэ тренажеркаҕа сылдьабыт. Идэтийбит спортсмен син биир доруобай киһи курдук эрчиллэр эбит.

Сымса буолар оруолу оонньуур дуу, күүстээх буолуу дуу?

Биһиги көрүҥмүтүгэр барыта наада.

Тренердэргиттэн кимнээҕи ааттаталыыгыный?

Константин Дмитриевич Гаврильев, Афанасий Терентьевич Жараев. Москвалартан Татьяна Юрьевна Крюкова уонна Андрей Тимофеевич Мосеев.

Араас тренердэр тус-туспа үөрэтэр үөрүйэхтээхтэр дуу эбэтэр майгыннаһар өрүттээхтэр дуу?

Атын атыннык үөрэтэллэр. Мин тус бэйэм Андрей Тимофеевич дьарыктыырын сөбүлүүбүн, чугастык ылынабын.
Кини оҕо эрдэҕиттэн олорон эрэ оонньуур волейболу кытары сибээстээх буолан көрдөрөр, үчүгэйдик өйдөтөр.

Тугун сөбүлүүгүнүй?

Практик, опыта элбэх, бу көрүҥү баһылаабыт киһинэн буолар.

Ханнык техниканы ордук сөбүлээн туттаҕыный?

Быһар... Аһары үчүгэйдик сатыы иликпин.

Сатыыр буолуоҥ буоллаҕа дии!

Үчүгэй буолуо этэ. Тренерим этэринэн «миэхэ скорость реакции” суох уонна өссө түргэнник хамсаныахпын наада. Киһи үйэтин тухары үөрэнэр диэн мээнэҕэ эппэттэр эбит.

Анал таҥастааххыт дуу?

Танаспыт күрэхтэһэрбитигэр барыбыт гиэнэ тэҥ буолар, наскытыгар тиийэ. Онтон күрэхтэспэт кэммитигэр Россия диэн суруктаах таҥаһы кэтэрбит булгуччулаах.

Россиябыт өрөгөйүн ырыатын ыллыыгыт дуу?

Күрэхтэһии буоларыгар оонньуохпут иннинэ өрөгөй ырыата хайаан да тыаһыыр.

Күрэхтэһиилэртэн саамай өйдөнөн хаалбыт түгэннэриҥ баар буолуо дии?!

Саамай үчүгэйдик үлүһүйэн туран тохсунньу ыйга Финляндияҕа буолбут турнирга оонньообутум. Ол оонньуурбун көрөн Овсянников кулун тутар ыйга Америкаҕа буолбут турнирга илдьэ бара сылдьыбыта. Ол табаарыстыы турнирга АХШ уонна Канада хамаандаларын кытта оонньообуппут.

Волейбол диэн күргүөмүнэн үлэ дии.

Хамаанда үлэтэ. Хас биирдии киһиттэн тутулуктаах,
“Командный дух” диэн хайаан да баар буолуохтаах. Бэрт былдьаһыы баар буоллаҕына хаахтыйаҕын.

Оннук тыыны тренердэр иитэллэр дуо, бэйэҕит дуу?

Тренер суолтата син биир баар.

Хамаандаҕа хаскытый?

Күрэхтэһиилэргэ уопсайа 12 спортсмен баран кыттар: сүрүн састаапка 6 киһи, саппааска 6 киһи баар.

Хамаанда иһигэр оонньуурга чорбойор киһи баар буолар дуу?

Арааһа паастыыр киһи быһаарар быһыылаах.

Ким паастыырый, наар биир киһи дуу, уларытыһаҕыт дуу?

Икки сүрүн паастыыр киһи баар. Расстановка араас буолар атын да киһи паастыан сөп.

Волейбол диэн мээчиги эккирэтии курдук өйдүөххэ сөп эбитэ дуу?

 Оннук курдук.

Бу дьарыгыҥ тус идэҥ буоллаҕа дии?

Волейболист диэн идэлээхпин.

Атын көрүҥү талыаҥ эбитэ дуу эбэтэр чопчу бу эрэ көрүҥү таллыҥ дуу?

Мин оонньуурбун сөбүлүүбүн, үөрэммиккин практикаҕа туһанан көрөҕүн. Арааһа «Толкание ядра” диэҥҥэ холонон көрүөм этэ.

Илиигэр күүс баар буоллаҕа дии?!

Баар быһыылаах...

Күүһү-уоҕу эһээҕиттэн удьуордаабытыҥ буолуо дии?

Оннук, мин эмиэ эһээбиттэн дии саныыбын.

Тыыннааҕа буоллар ситиһиилэргиттэн төһө эрэ үөрүө этэ!

Отой буоллаҕа дии, түөһүн охсунар дуу, хайыыр дуу. Харахпар оҥорон, ойуулаан көрөбүн.

Ыарахаттары маннык туоруохха сэп эбит диэн үөрэтэр, сүбэлиир, батыһар лидердааххын,кумирдааххын дуу?

Лидер, кумир диэн суох быһыылаах. Киһи бэйэтэ туспа суоллаах-иистээх, кимиэхэ да маарыннаабат чаҕылхай, атын олоҕу олоруохтаах дии саныыбын. Саха сириттэн соҕотох буоламмын төһө кыалларынан, төһө кыайарбынан сылдьа, дьарыктана сатыыбын.

Спорт эйгэтигэр араас ыарахан балаһыанньалартан хайдах тахсаҕыный?

Спортсмен дьарыктанарыгар үөһээ тахсыы, аллараа түһүү диэн динамика баар буолар. Биир кэмҥэ барыта табыллар, сорох кэмҥэ тугу да сатаабат курдук буолан хаалар түгэннэр баар буолаллар. Онно санаабын аһара уурбат буола сатыыбын.

Доруобуйаларынан хаарчахтаах дьонно  спортка туох ураты баарый?

Ноҕурууска атын буолар. Хас биирдии итинник киһиэхэ тус сыһыан, кини уратытын билэр, үөрэтэр наада. Россияҕа хас эрэ киһи олорор, олортон хаһа эрэ дьахтар, хаһа эрэ доруобуйатынан хаарчахтаах. Россия сүүмэрдэммит хамаандатыгар 12 эрэ дьахтар киирэр. Олортон биирдэстэрэ мин буоларбыттан үөрэбин, Саха сирин киһитэ буоларбынан киэн туттабын.

Омуктар саха кыыһын, киһитин хайдах ылыналларый?

Атын дойдуларга күрэхтэһиилэргэ сырыттахха кытай дуу, казачка дуу дии саныыллар.

Саха сириттэн диэни биллэхтэринэ реакциялара хайдаҕый?

Сиһилии ыйыта иликтэр.

Государство, правительство төһө өйүүрүй?

Син өйүүллэр. Кэлэр-барар проезпын хаһан эмит төлүүллэр. Тренерым туруорсар.

Эрчиллэр кэмҥэр туох диетаны тутуһаҕыный?

Аһылыкпын көрүнэ сатабаппын. Тугу баҕарбыппын сии сылдьабын.

Бу кэнники күрэхтэһии туһунан сырдата түс эрэ.

Быйылгы аан дойдутааҕы чемпионат Нидерланды дойдута Арнем уонна Роттердам куораттарыгар от ыйын 15 күнүттэн 21 күнүгэр диэри буолан ааста. Интэриэһинэйэ диэн күрэхтэһэр сирбит музей-театр этэ. 16 хамаандааны 4 бөлөххө араарбыттара. Биһиги бөлөхпүтүгэр АХШ, Япония, Венгрия бааллара. Японияны, Венгрияны 3:0 хототтообуппут. АХШ-тан хотторбуппут 3:0. Салгыы Бразилияны (2016 сыллаахха Паралимпиада боруонса мэтээлин хаһаайыттара) 3:1 хотон полуфиналга тахсыбыппыт. Онтон Кытайы (Паралимпиада хас да төгүллээх кыайыылаахтара) 3:0 хотон финалга тахсыы буолбута. Дьэ, финалга бөлөхпүтүгэр хотторбут АХШ хамаандатын кытары киирсии буолла. Кинилэр наһаа холкулар, бэйэлэригэр эрэллээхтэр этэ. Ол эрэн спортка хаһан баҕарар киһи тиһэҕэр диэри туох баар күүһүн-уоҕун биэрэн туран ылсыбыт сыалын ситиһэ сатыахтаах. Туох баар сатабылын, өйүн көрдөрүөхтээх. Ол да иһин буолуо Россия хамаандата 2016 сыллааҕы Паралимпиада кыайыылаахтара АХШ хамаандатын 3:1 хотон аан дойду чөмпүйүөннэрэ буоллахпыт. Көмүс мэтээли кэтэн туран биһиги дойдубут-Россиябыт өрөгөй ырыатын тыаһыырыттан астыммыппыт аҕай. Гостиницаҕа тиийэн баран хоспор киирээт да, мин тоҕо эрэ "Таптыыбын кылгас сайыннаах / Тыйыс төрөөбүт дойдубун..." диэн тыллардаах ырыаны ыллаан барбытым. Ол кэннэ "Сунтаарым" диэн Айаал Кириллин ырыатын истэ-истэ ылласпытым.

Омук хамаандалара туох уратылаахтарый?

Холобура Америка хамаандата аан дойдуга күүстээхтэртэн биирдэстэрэ, онон күүстээх хамаанданы кытары элбэхтэ кииристэххэ таһымыҥ үрдүүр.

Тэҥнээһин диэн өйдөбүлгэ сыһыары тутан ыйыттахха эрбии тииһин курдук тэҥҥит дуу, эбэтэр баһыйаллар дуу?

Баһыйаллар этэ, онтон бу чемпионат кэннэ тэҥнэһэ сыстыбыт быһыылаах.

Сайдан истэххит дии.

Оннук.

Ситиһиини кимиэхэ аныыгыный?

Ситиһиибин улаханнык махтанан туран күн сирин көрдөрбүт тапталлаах ийэбэр Людмила Ивановнаҕа уонна «феябар» - олоҕум үтүө өттүгэр уларыйарыгар көмөлөһөр харысхал кэриэтэ киһибэр - Вера Петровна Душкевичка аныыбын. («Харысхал» диэн аһымал фонда салайааччытыгар).

Тус олоххор чугас доҕордооххун дуо?

Олоҕум аргыһын буллум диэхпин сөп, бииргэ олоробут.

Сүбэлиир чугас дьонноруҥ кимнээҕий?

Чугас өрүү өйдүүр-өйүүр киһим бииргэ төрөөбүт балтым Сардаана буолар. Эһээм Уйбаан биир чаҕылхай соҕус олохтоох киһи олорон ааспыт диэхпин сөп. Кини курдук сытыы, киирэн-тахсан иһэрим эбитэ буоллар отой ырааппыт буолуом этэ дии саныыбын. Бастаан үрдүк үөрэххэ туттарса кэлэрбэр өйөбүл буолбута. Үөрэххэ киирбиппэр наһаа да үөрбүтэ.

Ханнык үөрэххэ киирбиккиний?

Дьокуускайга СГУ пединститутугар социальный педагог идэтигэр киирбитим. Ити идэбинэн биир да күн үлэлээбэтэх киһибин. Ол эрээри Сунтаардааҕы үөрэҕирии салаатыгар (РАЙОНО-ҕа) 10 сыл үлэлээбитим.

Ол үөрэҕиҥ күннээҕи олоххор, дьону кытта алтыһаргар, өйдөһөргөр көмөлөһөр дуу?

Ол эрэн үөрэммитиҥ, билбитиҥ олоҕун тухары өйүҥ - санааҥ тобулларыгар син оруоллаах буолар дии саныыбын. Уйулҕа үөрэҕэ элбэххэ көмөлөһөр эбит. Араас дьону кытары алтыһарга, соһуччу түгэннэргэ, ыарахан кэмнэргэ ол билииҥ туһалыыр.

Библиотекарь киһи ыйытыым дуу, ханнык литератураны туһанаҕыный, эрчиллэргэр остуолга уура сылдьан туттар кинигэлээххин дуу?

Эрчиллэргэ диэн анаан аахпаппын. Иллэҥ кэммэр фэнтези, таптал туһунан кинигэлэри ааҕарбын ордоробун. Ис хоһооно үчүгэй дии санаабыппын ылабын.

Сөбүлүүр авторыҥ?

Чорботор суруйааччым диэн суох.

Доруобуйаларынан хаарчахтаах дьоҥҥо туһаайан тугу сүбэлиэҥ этэй?

Саамай сүрүнэ киһи өйө - санаата дии саныыбын. Кини илиитэ дуу, атаҕа дуу суох буолбутун да иһин син биир өйө - санаата сырдыкка тардыһыахтаах. Кини тас эрэ көрүҥүнэн доруобай дьонтон уратылаах. Бэйэтин таптыахтаах, хайдах баарынан ылыныахтаах. Бэйэтигэр эрэллээх, күүстээх санаалаах буолуохтаах. Уонна биллэн турар, чугас дьоно өйөбүл, тирэх буолаллара саамай күндү. Дьон ортотугар сылдьа сатааҥ.

Үөлээннээхтэргэр туһаайан тугу этиэҥ этэй?

Спордунан дьарыктаныҥ. Киһиэхэ олох биирдэ бэриллэр, онон төһө кыалларынан интэриэһинэйдик, чаҕылхайдык, кэмсиммэт курдук олоро сатааҥ!

Төрөөбүт төрүт сирбит бу бөдөҥ ситиһиигэр оруола туохха эбитий?

Киһи хаһан, ханна төрөөбүтүттэн дьылҕата эмиэ тутулуктаах диэн этэллэр. Онон Кэмпэндээйигэ төрөөбүтүм мээнэҕэ буолбатах буолуохтаах. Уопсайынан олоххо туох буолара барыта сибээстээх дии саныыбын. Кыра сылдьан Кэмпэндээйигэ сүүрэн-көтөн дьоллоох оҕо сааһым аастаҕа дии.

Олоххо, спортка девиһиҥ?!

Саха ньоҕой, оҕото өссө ньоҕой, ол иһин инним хоту барабын...

Алена, олоххо, спортка ситиһиилээх буол! 2020 сыллаахха Токиоҕа буолар Паралимпийскай оонньууларга түөлбэбит, Сахабыт сирин, Россиябыт үтүө аатын, чиэһин көмүскүөххүт диэн спорды сэҥээрээччилэр эрэнэбит. Интэриэһинэй сэһэргэһииҥ иһин махталбын биллэрэбин. Амарах, аһаҕас санааҥ, олоххо дьулууруҥ инниҥ диэки бараргар олук буолан истиннэр.

 

Интервьюну ылла

Им Ия Николаевна,

Кэбээйи улууһун кииннэммит библиотека 10 №-дээх филиалын сэбиэдиссэйэ,

Россия суруналыыстарын холбоһугун чилиэнэ.

Хаартыскалар Алена Дмитриева тус архыыбыттан ылылыннылар.

От ыйа, 2018 сыл